Perfekcjonizm przez wiele osób jest kojarzony z ambitnym podejściem, dążeniem do doskonałości, a co za tym idzie – z wysoką jakością, np. przygotowanego projektu czy świadczonej usługi. Co więcej, w wielu środowiskach, szczególnie zawodowych, ale również akademickich czy artystycznych za perfekcjonizm jest się wręcz nagradzanym. Warto jednak się zastanowić, gdzie leży granica między zdrową motywacją a wyniszczającym przymusem bycia idealnym? Kiedy właściwie perfekcjonizm przestaje być siłą napędową do działania i starania się, a zaczyna być psychicznym obciążeniem?
Czym jest perfekcjonizm?
Perfekcjonizm jest postawą, która przejawia się w stawianiu sobie, ale również często innym, wyjątkowo wysokich standardów. Często wiąże się też z przekonaniem, że jakikolwiek błąd stanowi porażkę i skazę na perfekcyjnym wizerunku świetnego pracownika, doskonałego aktora czy twórczego naukowca. Tymczasem perfekcjonizm to nie to samo co dążenie do rozwoju. W porównaniu z motywacją, która koncentruje się na postępie i uczeniu się, perfekcjonizm skupia się na unikaniu wszelkich błędów i niedoskonałości. Wyróżnić można dwa zasadnicze rodzaje perfekcjonizmu. Jeden z nich to tzw. zdrowy perfekcjonizm, czyli inaczej adaptacyjny, który działa mobilizująco, podnosząc jakość pracy, jednak mając na uwadze ludzkie granice owej doskonałości. Drugi typ to perfekcjonizm dezadaptacyjny, który określa się także jako niezdrowy czy negatywny perfekcjonizm, ponieważ jego skutkiem jest permanentne niezadowolenie z siebie, lęk przed byciem ocenianym, a nierzadko także wypalenie zawodowe czy osobiste.
Czym są motywacja i autokrytyka – jakie są między nimi podobieństwa i różnice?
Motywacja i autokrytyka to mechanizmy napędzające ludzkie działanie. Choć z pozoru podobne, bo mają związek z oceną własnej osoby i swojego postępowania, a także z potrzebą osiągania coraz to lepszych efektów własnych działań, to jednak w zupełnie inny sposób oddziałują na ludzką psychikę i efektywność działań perfekcjonisty. Motywacja oznacza wewnętrzną siłę bądź też zewnętrzny bodziec, które mają zachęcać do działania, rozwoju i pokonywania kolejnych trudności. Taka motywacja może mieć dwojaki charakter – wewnętrzny, kiedy jest efektem ciekawości, pasji czy potrzeby samorealizacji, bądź też zewnętrzny, jeśli działania są podejmowane dla uzyskania nagrody lub uniknięcia kary. Zdrowa motywacja ma związek z pozytywnym stosunkiem do stawianych sobie celów i przekonaniem, że warto je realizować mimo pojawiających się po drodze przeszkód, wspiera więc zdrowy perfekcjonizm.
Z kolei autokrytyka to ocenianie samego siebie, często surowe, przepełnione emocjami i skupiające się na błędach lub niedociągnięciach. O ile autorefleksja w umiarkowanej formie może stanowić dobrą bazę do zastanowienia się nad swoim działaniem, bodziec do korekty działań czy rozwoju to jednak, jeśli jest zbyt intensywna i przeradza się w niezdrowy perfekcjonizm, podcina skrzydła, a człowiek uważa, że nie jest wystarczająco dobry, a inni zawsze radzą sobie lepiej od niego.
Czy zatem motywacja i autokrytyka mają wspólne cechy? Otóż tak – mimo, że działają na różnych poziomach, oba te mechanizmy są związane z samooceną i odnoszeniem się do własnych celów, jak również mogą pojawić się w obliczu wyzwań, porażek lub presji. Mają także potencjał do uruchamiania działania, jednak na zupełnie różne sposoby.
Jakie są natomiast różnice między nimi? Przede wszystkim motywacja działa w oparciu o pozytywne oczekiwania, a autokrytyka opiera się na strachu, nieufności lub wstydzie. Pierwszy z mechanizmów skupia się na celach i możliwościach, a drugi – błędach i brakach. Motywacja zatem wzmacnia poczucie sprawczości i panowania nad swoim życiem i rozwojem, inspirując do działania i wzbudzając kreatywność, a w efekcie sprzyjając psychicznej odporności a autokrytyka podważa wartość i kompetencje człowieka, często prowadząc do prokrastynacji lub paraliżu w działaniu, pogłębiając lęk, depresję i niską samoocenę, a to już wymaga terapii perfekcjonizmu.
W jaki sposób motywacja i autokrytyka wpływają na psychikę?
Motywacja działa budująco, poprawiając nastrój i wpływając wzmacniająco na odporność psychiczną, poczucie sensu i celu podejmowanych starań. Zwiększa też wytrwałość, gdy człowiek znajdzie się w trudnej sytuacji i czyni go bardziej kreatywnym i otwartym na zmiany.
Z kolei autokrytyka odpowiada za podniesienie poziomu kortyzolu, który jest nazywany hormonem stresu, sprzyjając rozwojowi stanów depresyjnych i lękowych, a także zwiększając ryzyko wypalenia zawodowego. W efekcie więc blokuje rozwój, prowadzi do perfekcjonizmu, a nawet unikania wyzwań. Wobec tego autokrytyka nie tylko nie mobilizuje, ale także odbiera siłę, którą można by było przeznaczyć na konstruktywne i rozwijające działanie. W dłuższej perspektywie toksyczny perfekcjonizm w połączeniu z autokrytykąmoże więc prowadzić do wewnętrznego konfliktu, niskiego poczucia własnej wartości i chronicznego zmęczenia emocjonalnego. Autokrytyka może być pomocna w działaniu jedynie, jeśli występuje w niewielkim natężeniu, w postaci autorefleksji, która zawiera element krytyczny, jednak nie ocenia osoby, tylko działania. Wówczas może pomóc w uczeniu się na błędach.
Jak perfekcjonizm wpływa na zdrowie psychiczne?
Nadmierny perfekcjonizm to wyższe ryzyko depresji, pojawienia się zaburzeń lękowych, wypalenia zawodowego oraz niskiej samooceny. Szczególnie groźny jest perfekcjonizm uwarunkowany społecznie, czyli taki stan, w którym czujemy presję ze strony otoczenia do spełniania cudzych oczekiwań, aby zasłużyć na akceptację.
Zatem chociaż motywacja i autokrytyka mogą wyglądać podobnie, to sposób ich działania, jak również ich efekty są zupełnie inne. Motywacja popycha do działania z miejsca siły i sensu, autokrytyka nierzadko wyhamowuje te działania, ponieważ bazuje na strachu i braku akceptacji. Świadomość różnicy między nimi jest więc zdecydowanie sposobem na lepsze zarządzanie własnym potencjałem, energią psychiczną, odpornością emocjonalną i dobrostanem w dłuższym okresie czasu. Dobrze stosowana motywacja rozwija, a autokrytyka może niszczyć.