Neurodivergencja u dorosłych – późna diagnoza ADHD i spektrum autyzmu

Przez większość z nas ADHD i zaburzenia ze spektrum autyzmu uważane są za domenę wieku dziecięcego i kojarzone są z trudnościami w szkole czy w relacjach z rówieśnikami. Tymczasem coraz więcej dorosłych, a w szczególności kobiet, otrzymuje takie diagnozy w dojrzałym wieku. Pozwala to zrozumieć dotychczasowe trudności, przynosi ulgę i daje szansę na bardziej świadome życie. Takie zjawisko nazywane jest późną diagnozą neuroatypowości, a temat zyskuje coraz większą uwagę zarówno w środowisku medycznym, jak i społecznym.

Czym jest neurodivergencja?

Neurodivergencja czyli neuroróżnorodność jest określeniem opisującym osoby, których mózg funkcjonuje w sposób odbiegający od tzw. normy czyli nie jest neurotypowy, co wcale nie oznacza patologii, ale określa odmienny sposób odbierania, przetwarzania i reagowania na świat. Wśród najczęściej rozpoznawanych form neurodivergencji zalicza się zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi czyli z angielskiego ADHD – Attention Deficit Hyperactivity Disorder), autyzm oraz jego spektrum (ASD) oznaczające zaburzenia neurorozwojowe, które wpływają na komunikację, zachowania społeczne i postrzeganie rzeczywistości, a także dysleksję, zespół Tourette’a oraz wysoką wrażliwość sensoryczną.

Dlaczego wiele osób otrzymuje diagnozę dopiero w dorosłości?

Na to, że wiele osób nie zostaje zdiagnozowanych w dzieciństwie i dopiero w dorosłym życiu dowiaduje się, że ich trudności wynikają z zaburzeń, wpływają różne czynniki, a jednym z nich są stereotypy oraz brak świadomości, ponieważ ADHD przez lata identyfikowano wyłącznie z niegrzecznymi chłopcami, a autyzm z poważnymi deficytami komunikacyjnymi, zazwyczaj uniemożliwiającymi funkcjonowanie w tzw. normalny sposób. Stąd osoby, które nie wpisywały się w te konkretne schematy, były niezauważane. Drugą kwestią jest maskowanie objawów, szczególnie w przypadku neuroatypowych kobiet, które potrafią dopasować się do społecznych oczekiwań, a to zdecydowanie utrudnia i opóźnia właściwą diagnozę zaburzeń. Niejednokrotnie zdarza się też, że stawiane są błędne diagnozy – zamiast ADH u dorosłych diagnoza czy spektrum autyzmu stwierdzane są depresja, lęki czy zaburzenia osobowości. Nieraz natomiast diagnoza przychodzi późno, bo dopiero dorosłość pokazuje skalę trudności z jakimi osoba musi się zmierzyć na co dzień, jak i w przełomowych momentach, do których można zaliczyć np. pójście na studia, macierzyństwo czy zmianę pracy. Wówczas może się ujawnić problem z organizacją, dotrzymywaniem terminów, a także zaburzenia relacji społecznych czy może wystąpić przeciążenie sensoryczne.

Jakie są objawy ADHD i ASD u dorosłych? 

Objawy omawianych zaburzeń u dorosłych są zazwyczaj inne niż u dzieci. W przypadku ADHD może to być ciągłe rozproszenie uwagi, a przez to także zapominanie o codziennych obowiązkach, problemy z organizacją, planowaniem i punktualnością, w zestawieniu z nadmiernym gadulstwem lub impulsywnością. Osobie dorosłej z ADHD może towarzyszyć wewnętrzny niepokój oraz stałe poczucie „przebodźcowania”, a życie jest zmiennym cyklem, gdzie okresy wysokiej produktywności przeplatają się z okresami wypalenia.

Z kolei w przypadku, gdy ma miejsce diagnoza spektrum autyzmu u dorosłych, jednym z objawów są trudności zarówno w utrzymywaniu relacji międzyludzkich, jak i w odczytywaniu tych relacji. Osoby w spektrum charakteryzują sztywne schematy myślenia i potrzeba rutyny. W zależności od typu zaburzeń, osoby w spektrum mogą też cierpieć bądź na nadwrażliwość na bodźce, bądź też na niedowrażliwość – na dźwięki, światło czy dotyk. Mogą mieć też problemy ze zrozumieniem ironii, niedosłowności oraz kontekstów społecznych. Osoby w spektrum autyzmu często też wykazują oznaki hiperfiksacji czyli intensywnego skupiania się na konkretnych zainteresowaniach.

Dlaczego diagnoza neuroatypowości u dorosłych jest ważna?

Diagnoza neuroatypowości w dorosłości często stanowi przełom w życiu osoby z zaburzeniem, ponieważ pozwala zrozumieć siebie i znaleźć nowe strategie własnego funkcjonowania. Na korzyść takiej diagnozy przemawia zyskanie większej samoświadomości i akceptacja własnej osoby, a co za tym idzie – możliwość dostosowania środowiska pracy, relacji czy stylu życia. Diagnoza umożliwia lepsze dobranie formy terapii, dając także dostęp do społeczności neuroatypowych, które oferują wsparcie i zrozumienie. Z postawieniem diagnozy w dojrzałym wieku wiążą się jednak również pewne wyzwania, a wśród nich przede wszystkim trudności z zaakceptowaniem swojej niejako nowej tożsamości, do czego dochodzi jeszcze konieczność przeformułowania dotychczasowych relacji, ról życiowych czy zawodowych. Niestety brakuje także wsparcia systemowego dla osób z takimi zaburzeniami, które zostały zdiagnozowane w dorosłości.

Jak radzić sobie po diagnozie neuroatypowości?

Bardzo ważne jest tu poszukanie profesjonalnego wsparcia i skorzystanie z dobranej przez specjalistę terapii, która będzie ściśle dopasowana do konkretnego profilu zaburzenia, jak np. psychoterapia poznawczo-behawioralna czy terapia sensoryczna. Warto także poszukać grup wsparcia oraz społeczności neuroatypowych, zarówno lokalnie, jak i online. Aby lepiej panować nad swoim czasem i realizacją zadań, warto dostosować do swoich potrzeb zarówno środowisko pracy, jak i domowe, wprowadzając określone rutyny działania i wdrażając narzędzia wspomagające w postaci wspierających aplikacji, planerów czy chociażby słuchawek wyciszających. Najbardziej istotna jest jednak akceptacja samego siebie, nad którą trzeba intensywnie pracować, ponieważ neuroatypowość nie jest wadą, tylko innym sposobem bycia, który nie musi być wcale problemem, a wręcz może być źródłem siły i wyjątkowego spojrzenia na świat.

Diagnoza ADHD dla dorosłych lub późna diagnoza spektrum autyzmu zdarza się coraz powszechniej, stając się często momentem ulgi, ponieważ pomaga zrozumieć nasze dotychczasowe zmagania z samym sobą, jak i otaczającym nas światem. Niesie jednak również pewne wyzwania, wymagające przedefiniowania dotychczasowego życia. Neurodivergencja nie jest wcale zaburzeniem wymagającym naprawy, a naturalnym elementem ludzkiej różnorodności, dlatego tak ważne jest tu zrozumienie, edukacja i indywidualne podejście, stanowiące klucz do pełniejszego i bardziej świadomego funkcjonowania nie tylko samych osób neuroatypowych, ale także ich otoczenia.