Uzależnienia behawioralne – jak je rozpoznać i pokonać?

W potocznym rozumieniu uzależnienia kojarzą się głównie z substancjami psychoaktywnymi, takimi jak alkohol, nikotyna czy narkotyki. Istnieje jednak również inny rodzaj uzależnień – uzależnienia behawioralne, które mogą być równie destrukcyjne dla życia osobistego, zdrowia psychicznego i relacji społecznych. Czym zatem są uzależnienia behawioralne, co leży u ich podstaw i jak je skutecznie zwalczyć?

Czym są uzależnienia behawioralne i skąd się biorą?

Uzależnienia behawioralne są rodzajem zaburzeń psychicznych, w których traci się kontrolę nad określoną czynnością, mimo że wywołuje ona negatywne konsekwencje dla życia danej osoby. U podstaw takich zachowań nie leżą jednak substancje psychoaktywne, a kompulsywne powtarzanie określonych działań, które w danym momencie dają ulgę lub satysfakcję. Mechanizm jest tu jednak analogiczny, jak w przypadku uzależnień od narkotyków czy alkoholu – mózg osoby uzależnionej odczuwa wyrzuty dopaminy, czyli neuroprzekaźnika odpowiedzialnego za uczucie przyjemności i otrzymania nagrody. Wraz z upływem czasu taka przyjemność staje się uzależniająca, przechodzi w nawyk trudny do kontrolowania, a to z kolei prowadzi do zaburzeń w codziennym funkcjonowaniu.

Nasuwa się tu pytanie o uzależnienia behawioralne przyczyny, dlaczego dochodzi do ich rozwoju u konkretnej osoby? Otóż czynniki wpływające na powstanie uzależnień behawioralnych są bardzo zróżnicowane, jednak można je podzielić na kilka głównych kategorii. Skłonność do uzależnień może być uwarunkowana genetycznie, jak również może wynikać z zaburzeń w układzie nagrody w mózgu – są to tzw. czynniki biologiczne. Duży wpływ mają również czynniki psychologiczne, jak niska samoocena, skłonność do działania pod wpływem impulsu czy trudności w radzeniu sobie ze stresem. Również czynniki społeczne, jak presja otoczenia czy wzorce wyniesione z domu rodzinnego, a także wpływ mediów i kultury konsumpcyjnej mają tu ogromne znaczenie. I w końcu czynniki środowiskowe, a w szczególności łatwa dostępność czynności uzależniających, np. gier komputerowych, możliwość uprawiania hazardu online mogą powodować behawioralne uzależnienia.

Jakie są najczęstsze rodzaje uzależnień behawioralnych i jak je rozpoznać?

Uzależnienia behawioralne mogą dotyczyć różnych czynności. Wśród młodych ludzi najczęstsze uzależnienia behawioralne to uzależnienie od gier komputerowych, przejawiające się w spędzaniu wielu godzin przed ekranem, przy czym jednocześnie zaniedbywane są obowiązki, relacje czy zdrowie. W skrajnych przypadkach może też dojść do zaburzeń snu, odżywiania oraz izolacji społecznej.

Uzależnienie behawioralne to także to od mediów społecznościowych czy Internetu w ogóle, co przejawia się jako nieustanne sprawdzanie powiadomień, potrzeba akceptacji w sieci i porównywanie się z innymi. Zagrożeniem, jakie niesie ten typ uzależnienia jest pojawienie się problemów emocjonalnych, takich jak lęk czy depresja. Kolejny typ to uzależnienie od hazardu czyli grania w kasynach, stawiania zakładów bukmacherskich czy grania na loteriach w sposób obsesyjny. Tymczasem hazard prowadzi do długów, rozpadu relacji, a nierzadko również problemów prawnych. Uzależniające jest również dokonywanie zakupów czyli tzw. zakupoholizm. Jest to niemożliwa do zahamowania potrzeba kupowania rzeczy, nierzadko niepotrzebnych, która pociąga za sobą problemy finansowe i emocjonalne. Kompulsywne jedzenie to także forma uzależnienia, która zagraża zdrowiu – spożywanie nadmiernych ilości jedzenia służy poprawie nastroju, prowadząc do otyłości, cukrzycy i innych chorób metabolicznych. W kategoriach uzależnień behawioralnych rozpatruje się też pracoholizm czyli uzależnienie od pracy, polegające na ciągłym dążeniu do sukcesu zawodowego kosztem zdrowia oraz życia prywatnego. Efektem tego może być wypalenie zawodowe, jak również problemy zdrowotne oraz izolacja społeczna. Uzależnieniem behawioralnym jest również uzależnienie od seksu i pornografii czyli ciągłe poszukiwanie seksualnej gratyfikacji, które może negatywnie wpłynąć na relacje, samoocenę i zdrowie psychiczne uzależnionej osoby.

Jak zatem rozpoznać, że bliska nam osoba boryka się z uzależnieniem typu behawioralnego? Pierwszym znakiem ostrzegawczym, że wystąpiły uzależnienia behawioralne objawy jest brak kontroli czyli brak możliwości do ograniczenia danej czynności, mimo wywoływania przez nią negatywnych skutków. Kolejna kwestia to zaniedbywanie obowiązków, kiedy to praca, szkoła, rodzina i przyjaciele, a także codzienne zadania i obowiązki są odsuwane na dalszy plan. Sygnałem, że doszło do uzależnienia jest także ciągłe zwiększanie intensywności danej czynności, a więc potrzeba coraz częstszego jej wykonywania po to, by osiągnąć ten sam poziom satysfakcji. O uzależnieniu behawioralnym świadczy też brak możliwości rezygnacji z danego nawyku – pojawiają się wówczas objawy odstawienia, jak niepokój, drażliwość czy depresja. Mają miejsce także konsekwencje nie tylko dla zdrowia, ale także finansowe czy społeczne.

Jak pokonać uzależnienia behawioralne?

Walka z uzależnieniem wymaga wsparcia ze strony specjalistów, bliskich, a także społeczeństwa. Najczęściej stosowaną metodą terapeutyczną, która pomaga zmieniać myślenie i zachowania związane z uzależnieniem jest terapia poznawczo behawioralna uzależnień. Korzystna jest także terapia grupowa oraz wsparcie społeczne, np. poprzez grupy wsparcia, pomagająca w budowaniu motywacji do zmiany swoich zachowań. W niektórych przypadkach wdrażane jest również leczenie farmakologiczne w postaci leków stabilizujących nastrój bądź wspomagających kontrolę impulsów. Ważnym elementem całego procesu wychodzenia z uzależnienia behawioralnego jest także zmiana stylu życia, a w szczególności unikanie bodźców wywołujących zachowania kompulsywne, wdrożenie zdrowych nawyków, np. w postaci aktywności fizycznej czy medytacji oraz odbudowa relacji z bliskimi i uzyskanie ich wsparcia. Profesjonalna terapia indywidualna u psychologa lub psychoterapeuty pozwoli zrozumieć przyczyny uzależnienia i skutecznie nad nim pracować.

Uzależnień behawioralnych z pewnością nie należy bagatelizować, ponieważ stanowią bardzo poważny problem, który może mieć destrukcyjny wpływ na życie osobiste, zawodowe i zdrowotne człowieka. Dlatego tak istotne jest wczesne rozpoznanie objawów oraz podjęcie odpowiedniej terapii, aby jak najszybciej rozpoczął się proces wychodzenia z nałogu, póki jeszcze nie wyrządzi poważnych szkód w życiu osoby uzależnionej. Nowoczesne metody jak terapia poznawczo behawioralna w leczeniu uzależnień pozwalają na skuteczne odzyskanie kontroli nad własnym życiem, dlatego podejrzewając bądź to u siebie, bądź u bliskiej osoby problem z uzależnieniem behawioralnym, warto jak najszybciej skonsultować się ze specjalistą i rozpocząć proces zdrowienia.